ขีดเปลี่ยน (動爻)
ความหมาย
ขีดเปลี่ยน หรือ ต้งเหยา (動爻) คือขีดที่ได้ค่า 6 ซึ่งเรียกว่าหยินแก่ หรือค่า 9 ซึ่งเรียกว่าหยางแก่ ขณะสร้างกว้าเดิม ค่า 6 เขียนเป็นหยิน และค่า 9 เขียนเป็นหยาง เมื่อสร้างกว้าแปร 6 จะเปลี่ยนจากหยินเป็นหยาง และ 9 จะเปลี่ยนจากหยางเป็นหยิน ส่วนหยางอ่อน 7 กับหยินอ่อน 8 คงเดิม ไม่เปลี่ยนตามขีดอื่นในกว้าเดียวกัน
ขีดเปลี่ยนเป็นเครื่องหมายตามกฎสร้างกว้าก่อนเป็นอันดับแรก การอ่านตามจารีตจึงค่อยใช้ขีดนั้นอธิบายความเปลี่ยนแปลง อิทธิพล หรือเวลา การตีความชั้นหลังนี้ไม่ควรย้อนกลับไปแก้ผลสุ่มที่บันทึกไว้แล้ว
การแปรรูปที่ตรวจได้ทีละตำแหน่ง
หากค่าจากล่างขึ้นบนเป็น 9, 7, 7, 7, 7, 7 กว้าเดิมจะมีหยางทั้งหกขีด เป็นกว้าเฉียน โดยมีเพียงขีดแรกที่เปลี่ยน เมื่อขีดแรกเปลี่ยนเป็นหยินและอีกห้าขีดคงเป็นหยาง จะได้กว้าล่างซวิ่น กว้าบนเฉียน คือเทียนเฟิงโก้ว หรือฟ้าเหนือสายลม ตรวจข้อความขีดเดิมได้ที่เฉียน ขีดแรกหยาง และตรวจโครงสร้างกว้าแปรได้จากดัชนีหกสิบสี่กว้า
จึงไม่อาจสรุปว่า “เฉียนมีขีดเปลี่ยน จึงกลายเป็นคุน” การเปลี่ยนเฉียนเป็นคุนต้องให้หยางทั้งหกขีดเปลี่ยนเป็นหยิน การเปลี่ยนเพียงขีดเดียวไม่เข้าเงื่อนไขนั้น
การเปลี่ยนที่ปรากฏ การเคลื่อนไหวแฝง และขีดคงเดิม
หยินแก่หรือหยางแก่ที่ได้จากการเสี่ยงมักเรียกว่าการเปลี่ยนที่ปรากฏชัด บางตำราน่าเจี่ยยังกล่าวถึง “การเคลื่อนไหวแฝง” เช่น ขีดคงเดิมถูกกิ่งดินประจำวันชง ทั้งนี้ขึ้นกับกำลังของขีดและกฎที่ใช้ การเคลื่อนไหวแฝงไม่ได้ทำให้ค่าดิบ 7 กลายเป็น 9 และไม่ควรนำไปวาดกว้าแปรใหม่โดยไม่อธิบาย
ขีดคงเดิมยังเป็นขีดซื่อ ขีดอิ้ง หรือย่งเสินได้ และยังอยู่ในการพิจารณาความสัมพันธ์อื่น จึงไม่ควรตัดออกจากผังเพียงเพราะไม่เปลี่ยน กว้านิ่งหมายถึงครั้งนั้นไม่มีขีดที่กำหนดให้เปลี่ยน หากใช้กฎแปรรูปตามเดิม ผลจะเป็นรูปเดียวกับกว้าเดิม หน้าจออาจแสดงเฉพาะกว้าเดิมหรือระบุว่าไม่แสดงกว้าแปรแยกต่างหาก แต่ไม่ควรกล่าวว่าไม่สามารถหาผลการแปรรูปได้ในทางคณิตศาสตร์
ขีดที่แปรแล้วกับน่าเจี่ย
เมื่อหยินหรือหยางเปลี่ยน กว้าสามขีดที่ตำแหน่งนั้นสังกัดอยู่อาจเปลี่ยนไปด้วย จึงต้องกำหนดน่าเจี่ยใหม่ตามกว้าหลังการแปร ควรบันทึกกิ่งดินเดิม กิ่งดินหลังแปร และธาตุของทั้งคู่ ก่อนอภิปรายศัพท์ตามจารีต เช่น การส่งเสริมหรือข่มย้อนกลับ ตลอดจนการรุกและการถอย หากลิ่วชินของขีดแปรยังใช้ธาตุวังของกว้าเดิมเป็นฐาน ก็ต้องระบุให้ชัด ไม่สลับไปใช้วังกว้าแปรกลางทางโดยไม่บอก
การเปลี่ยนรูปอาจทำให้ข้อมูลน่าเจี่ยของตำแหน่งอื่นในกว้าสามขีดเดียวกันต่างไปด้วย แต่จะนำข้อมูลขีดแปรใดมาพิจารณาผลสัมพันธ์ ต้องอ้างตามวิธีที่ใช้ ไม่ควรนับทุกช่องที่จัดใหม่เป็นขีดที่เพิ่งเริ่มเปลี่ยน
ข้อความประจำขีดกับวิธีเสี่ยงทาย
ชื่อขีดที่ใช้เก้าหรือหกในคัมภีร์ต่างจากการจำแนกขีดเปลี่ยนของการเสี่ยงครั้งนี้ เมื่อมีหลายขีดเปลี่ยน การเลือกอ่านข้อความขีดใดเป็นเรื่องของวิธีตีความ ไม่ควรถือว่าทุกจารีตอ่านเพียงขีดเดียว ข้อความ “ย่งจิ่ว” ของเฉียนกับ “ย่งลิ่ว” ของคุนเป็นกรณีพิเศษ ไม่ใช่ขีดที่เจ็ดของทุกกว้า
ย่งเสิน ไม่จำเป็นต้องอยู่ที่ขีดเปลี่ยน และขีดเปลี่ยนก็ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่ถามถึง ต้องแยกคำถามว่า “ตำแหน่งใดเปลี่ยน” ออกจาก “ใช้อะไรเป็นตัวแทนเรื่องที่ถาม” จึงจะไม่ผูกเหตุการณ์เข้ากับขีดเพียงเพราะเห็นว่าขีดนั้นเปลี่ยน
เอกสารอ้างอิงและขอบเขตการอธิบาย
ข้อความประจำกว้าและขีด บทอรรถาธิบายอี้จ้วน และวิธีน่าเจี่ยในสมัยหลังเป็นเอกสารต่างชั้นกัน ข้อความดิจิทัลใช้ช่วยค้นหาได้ แต่ยังต้องตรวจฉบับหลัก ข้อความต่างฉบับ และคำอธิบายประกอบ บทความนี้อธิบายกฎกับสัญลักษณ์ตามจารีต ไม่ถือบันทึกในคัมภีร์เป็นหลักฐานเชิงทดลองว่าพยากรณ์ได้ผล