ขีด (爻)
ความหมายและระดับของข้อมูล
ขีด หรือเหยา (爻) เป็นหน่วยพื้นฐานของรูปกว้า ขีดหยางเขียนเป็นเส้นต่อเนื่อง ส่วนขีดหยินเขียนเป็นเส้นขาด สามขีดประกอบเป็นกว้าสามขีด และหกขีดประกอบเป็นกว้าหกขีด ตำแหน่งทั้งหกนับจากล่างขึ้นบนเสมอ ได้แก่ ขีดแรก ขีดที่สอง สาม สี่ ห้า และขีดบนสุด แม้ตารางบนหน้ากระดาษมักเรียงจากบนลงล่าง ก็ต้องไม่กลับลำดับการบันทึกหรือการสร้างรูปกว้า
ในข้อความคัมภีร์ฉบับที่ใช้กันทั่วไป “เก้า” กับ “หก” ใช้เรียกขีดหยางกับขีดหยิน ไม่ได้หมายถึงตำแหน่งที่เก้าหรือที่หก เช่น 九二 คือขีดหยางตำแหน่งที่สอง ส่วน 六五 คือขีดหยินตำแหน่งที่ห้า ชื่อ 初九 และ 上六 จึงประกอบด้วยตำแหน่งและลักษณะหยินหยาง ดูเฉียน ขีดแรกหยาง และคุน ขีดแรกหยิน
รูปขีด ค่าที่ได้ และข้อความประจำขีด
| ระดับ | สิ่งที่บันทึก | ประเด็นที่ต้องแยกให้ออก |
|---|---|---|
| รูปขีด | เป็นหยินหรือหยาง และอยู่ตำแหน่งใด | ยังไม่ได้บอกหมวดลิ่วชิน |
| ค่าจากการเสี่ยงทาย | โดยทั่วไปคือ 6, 7, 8 หรือ 9 | 7 ก็เป็นหยาง และ 8 ก็เป็นหยิน |
| การเปลี่ยนขีด | 6 กับ 9 เปลี่ยน ส่วน 7 กับ 8 คงเดิม | ขีดเปลี่ยนไม่ได้แปลว่าดี และขีดคงเดิมไม่ได้แปลว่าไม่มีเรื่องเกิดขึ้น |
| ข้อความประจำขีด | ข้อความคัมภีร์ของตำแหน่งนั้นในกว้านั้น | ไม่ใช่กฎจัดลิ่วชินตามระบบน่าเจี่ย |
หยางอ่อนที่ได้ค่า 7 กับหยางแก่ที่ได้ค่า 9 เขียนเป็นเส้นหยางเหมือนกันในกว้าเดิม แต่ค่า 9 ถูกกำหนดให้เป็นขีดเปลี่ยน และเปลี่ยนเป็นหยินในกว้าแปร หากเก็บเฉพาะรูปหยินหยางโดยไม่เก็บสถานะการเปลี่ยนขีด จะสร้างกว้าแปรกลับคืนจากข้อมูลนั้นไม่ได้
ตำแหน่งขีดกับคำอธิบายตามจารีต
ขีดแรกถึงขีดที่สามประกอบเป็นกว้าล่างหรือกว้าภายใน ขีดที่สี่ถึงขีดบนสุดประกอบเป็นกว้าบนหรือกว้าภายนอก การอธิบายคัมภีร์และบทอรรถาธิบายมักพิจารณาตำแหน่งกลาง ความเหมาะสมของตำแหน่ง และความสัมพันธ์ระหว่างขีด ส่วนระบบหกขีดแบบน่าเจี่ยเพิ่มข้อมูลซื่อ–อิ้ง ลิ่วชิน ตลอดจนเดือนและวัน ทั้งสองชุดอาจปรากฏบนกว้าเดียวกันได้ แต่ไม่ได้ใช้กฎเดียวกัน
คำว่า “สัมพันธ์ตอบรับ” ในบริบทคัมภีร์ เช่น คู่ตำแหน่งแรก–สี่ สอง–ห้า และสาม–บนสุด ต้องแยกจาก “ขีดอิ้ง” ในระบบเสี่ยงทายรุ่นหลัง ขีดอิ้งจัดตามลำดับกว้าในแปดวัง จึงไม่อาจกำหนดขีดเก้าห้าให้เป็นขีดอิ้งเพียงเพราะเห็นชื่อนี้ในคัมภีร์
การบันทึก
หากค่าหกครั้งจากล่างขึ้นบนเป็น 7, 8, 9, 8, 7, 6 รูปกว้าเดิมจะเป็นหยาง หยิน หยาง หยิน หยาง หยิน โดยขีดที่สามกับขีดบนสุดเป็นขีดเปลี่ยน ผลจากครั้งที่สามตรงกับขีดที่สามนับจากล่าง ไม่ใช่แถวที่สามนับจากบน การบันทึกให้ครบต้องเก็บค่าดิบทั้งหกไว้ ก่อนแสดงรูปขีด สถานะการเปลี่ยน และชื่อกว้า
ควรแยกสัญลักษณ์หยินหยาง ชื่อขีดในคัมภีร์ และกิ่งดินที่กำหนดด้วยน่าเจี่ยออกเป็นคนละช่อง ขีดที่มีชื่อ 六二 ไม่ได้เป็นหยินแก่โดยอัตโนมัติ เลขหกในชื่อนี้บอกว่าเป็นขีดหยิน ส่วนค่าที่เสี่ยงได้เป็น 6 หรือ 9 ต่างหากที่กำหนดการเปลี่ยนขีดในครั้งนั้น
บทความที่เกี่ยวข้อง
ขีดเปลี่ยน อธิบายการแปรรูป วิธีสร้างกว้าจากการเสี่ยงหกครั้ง อธิบายการบันทึกผลสุ่ม และน่าเจี่ย อธิบายการกำหนดก้านฟ้าและกิ่งดิน รูปขีดมาก่อนข้อมูลที่เพิ่มลงในผังกว้า หากข้อมูลช่องใดขาดไป ก็ไม่ควรแต่งเติมโดยอาศัยความหมายเชิงสัญลักษณ์ของอีกช่องหนึ่ง
เอกสารอ้างอิงและขอบเขตการอธิบาย
ข้อความประจำกว้าและขีด บทอรรถาธิบายอี้จ้วน และวิธีเสี่ยงทายแบบน่าเจี่ยในสมัยหลังเป็นเอกสารคนละชั้น ข้อความที่ถอดเป็นดิจิทัลช่วยค้นหาตำแหน่งได้ แต่ยังต้องตรวจฉบับหลัก ข้อความต่างฉบับ และคำอธิบายประกอบ ความสัมพันธ์กับความหมายเชิงสัญลักษณ์ในบทความนี้ใช้ชี้แจงกฎตามจารีต ไม่ได้นำบันทึกในคัมภีร์มาใช้เป็นหลักฐานเชิงทดลองว่าพยากรณ์ได้ผล